Zamiany głosek [s], [z], [t], [d], [k], [g], zwłaszcza na początku wyrazu, bywają do 3 – 3,5 roku zjawiskiem rozwojowym, jednak w wieku 4 lat powinny już zaniknąć. Mając tylko informację, że dziecko dużo głosek zamienia na głoskę h, ciężko jest wyodrębnić istotę problemu. Czy te zamiany odbywają się tylko w nagłosie wyrazu, czy bywają w śródgłosie i wygłosie również? Innymi słowy, czy dziecko zamieni wyraz rozpoczynający się na daną głoskę (np. szafa – „hafa”), czy zrobi to również, jeśli głoska ta będzie w środku wyrazu, lub na jego końcu (np. kasztan – „kahtan”, kosz – „koh”)?  Kolejna kwestia – jak wygląda wymowa innych głosek, które w wieku 4 lat powinny być już przez dziecko opanowane, np. [s], [z], [c], [dz], [ś], [ź], [ć], [dź], [k], [g], [l]? W pytaniu zawarta jest informacja, że zostały wywoływane głoski [w] oraz [sz]. W przypadku głoski [w] jest to zrozumiałe – w tym wieku dziecko powinno realizować ten dźwięk prawidłowo. Jednak jeżeli inne głoski, pojawiające się w rozwoju mowy wcześniej niż [sz], wymagają terapii, może warto skupić się na ich prawidłowej realizacji i terapię prowadzić zgodnie z kolejnością nabywania dźwięków. Będzie to wtedy znaczne ułatwienie dla dziecka.

            Następna kwestia to stan aparatu artykulacyjnego dziecka. Czy jest ono w stanie wykonać sprawnie i płynnie ruchy przednią częścią języka – czy pionizuje język, czy dotyka nim do podniebienia, czy wędzidełko podjęzykowe nie jest za krótkie? Jak wygląda sprawność motoryczna warg? Należy ustalić, czy aparat artykulacyjny jest dostatecznie sprawny, bo z opisu problemu wynika, że dziecko chętniej posługuje się tylną częścią języka, zamiast przednią czy środkową, jak również, że nawyk pracy tyłu języka został już mocno utrwalony.

            Dalej należałoby przyjrzeć się kwestii różnicowania słuchowego dźwięków. Jest to szczególnie istotny etap terapii, mający znaczenie zwłaszcza przy substytucjach głoskowych. Nie wystarczy bowiem wprowadzić nowy dźwięk do systemu językowego dziecka – to nie gwarantuje jeszcze sukcesu. Mówiąc najprościej, dziecko musi zacząć słyszeć prawidłowy dźwięk, słyszeć dźwięk nieprawidłowy, którym dotychczas się posługiwało oraz nauczyć się rozróżniać oba dźwięki. Zwracam uwagę na słowo „słyszeć” – nie chodzi tutaj o słuch fizjologiczny, tylko o słuch fonemowy, pozwalający odróżniać z potoku słów poszczególne wyrazy, a w ich ramach różniące się głoski. Tę umiejętność należy ćwiczyć, zwłaszcza w przypadku dziecka, u którego występują substytucje głoskowe. Ćwiczenia takie wprowadza się po gruntownym utrwaleniu wprowadzanego dźwięku. Załóżmy, że ćwiczymy z dzieckiem głoskę [f], którą uczeń zamienia na głoskę h. Wówczas, po wprowadzeniu prawidłowej wymowy głoski [f] w izolacji, możemy przejść do dodawania samogłosek: f-a, f-e, f-o, f-u, f-i, f-y. Gdy za każdym razem usłyszymy prawidłowo realizowaną głoskę f, można je połączyć z samogłoską, i tak ćwiczymy: fa, fe, fo, fu, fi, fy, tworząc sylaby. Kolejnym etapem jest utrwalanie wygłosowego f. Czynność powtarzamy najpierw oddzielnie: a-f, e-f, o-f, uf, i-f, y-f; następnie łącząc sylabę, tak by uzyskać: af, ef, of, uf, if, yf. Po utrwaleniu głoski f w nagłosie i wygłosie sylaby można ćwiczyć dźwięk w śródgłosie - tu już od razu łącznie, lub początkowo robiąc krótką przerwę przed f: afa, efe, ofo, ufu, ifi, yfy. Do kolejnego etapu automatyzacji głoski f można przejść dopiero po prawidłowym usłyszeniu sylaby. Gdy zbyt wcześnie zaczniemy ćwiczenia na poziomie wyrazu, możemy spotkać się z niewłaściwą realizacją głoski w wyrazie (błędne miejsce bądź sposób artykulacji np. zbyt mocno nagryziona warga, powietrze gromadzące się w policzkach itp.) lub niewłaściwym różnicowaniem głoski [f] z dźwiękiem, na który do tej pory była zamieniana. Dopiero na tym etapie pracy korekcyjnej (gdy sylaba jest utrwalona) można rozpocząć różnicowanie dźwięków, dbając o poprawny rozwój słuchu fonematycznego i kinestezji artykulacyjnej. Trzymając się założenia, że dziecko zamienia głoskę [f] na h, ćwiczymy przed lustrem, demonstrując ułożenie buzi do każdej z głosek, tak by dziecko za nami powtarzało: f – h – f – h – f – h – f – h... Następnie zasłaniamy swoje usta i czynność powtarzamy. Gdy dziecko prawidłowo powtórzy na zmianę głoski f i h, zwiększamy stopień trudności ćwiczenia – dziecko powtarza głoski w przypadkowej kolejności, np. f – f – h – f – h – h – f – f – f .... Wszystko to czyni bez kontroli wzrokowej. Gdy przekonamy się, że dziecko właściwie słuchowo różnicuje dźwięki w izolacji, można przejść do sekwencji dwóch, trzech głosek a następnie sylab. I tak dziecko za nami powtarza najpierw po dwie, następnie po trzy głoski (również bez kontroli wzrokowej): np. fh, hf, ff, fh, ffh, fhf, hff itp. a następnie: fa – ha, fe – he, fo – ho, fu – hu, fi – hi, fy – fy af – ah, ef – eh, of – oh, uf – uh, if – ih, yf – yh afa – aha, efe – ehe, ofo – oho, ufu – uhu, ifi – ihi, yfy – yhy fa – ha, fe – fu, uf – ha, ho – fu, fa – fe – ho, fy – ha – fa itp. Dopiero tak szczegółowo przeprowadzone ćwiczenia dają pewność, że terapia przyniesie zamierzony skutek. Jest to, jak widać, proces dość długotrwały i wymagający drobiazgowej pracy, nie można zatem spodziewać się szybkich efektów i nadmiernie obciążać dziecko wymaganiami. Być może powodem problemów sygnalizowanych w pytaniu było zbyt szybkie wprowadzanie kolejnych dźwięków, przy niedokładnym ich utrwaleniu i zróżnicowaniu. Dopiero dokładne i precyzyjne przeprowadzenie wszystkich etapów terapii powinno przynieść zamierzone efekty.

Jeśli napotkaliście Państwo na podobny problem i chcielibyście uzyskać indywidualną poradę ekspercką - zachęcamy do zadawania pytań.

Malwina Wilczyńska

Absolwentka logopedii i filologii polskiej na Wydz...