W pracy z dzieckiem, które unika kontaktu i bycia w relacji z drugą osobą, najważniejsze jest wyzwolenie w nim takiej potrzeby. Należy do tego dążyć, nawet jeśli na początku będzie to sztuczne modelowanie sytuacji sprzyjających nawiązywania kontaktu, np. umieszczenie interesującej zabawki/przedmiotu poza zasięgiem dziecka tak, by musiało skorzystać z pomocy terapeuty aby ją dostać. Potrzeba wymiany kredki na inną podczas wspólnego rysowania lub otrzymania klocka potrzebnego do zbudowania wieży, gdy to terapeuta trzyma pudełko z klockami. Wszystkie przedmioty jakie prezentuje się podopiecznemu powinny być umieszczane na wysokości twarzy terapeuty, by choć mimowolnie dziecko musiało zatrzymać swój wzrok na jego twarzy. Różnego rodzaju śmieszne akcesoria, np. kolorowe oprawki okularów, naklejka na nosie, itp. używane w czasie wspólnej zabawy również pomogą w ściągnięciu wzroku dziecka w stronę dorosłego. W czasie zabawy często trzeba się zniżyć do poziomu dziecka, tak, by miało twarz terapeuty na poziomie wzroku, by spojrzenie na nią nie wymagało jakiegokolwiek wysiłku. Jeśli dorosłemu nawet kilka razy uda się „zaczepić” dziecko, ściągnąć jego wzrok na siebie, to każdy kolejny kontakt, próba podtrzymania kontaktu wzrokowego będzie łatwiejsza. Mimika dorosłego na tym etapie powinna być wyrazista, przesadnie eksponowana, wręcz teatralna, by mogła być dla dziecka czytelna i możliwa do naśladowania. Zaproszenie dziecka do zajęć stolikowych nie jest najlepszym pomysłem w terapii dzieci z nadpobudliwością ruchową. Po to, by zatrzymać je choć na chwilę w jednym miejscu trzeba je zainteresować, dotrzeć do nich przez zabawę. Na początku ruchową, np. odbijanie piłki, zbijanie kręgli, baraszkowanie, kręcenie się na obrotowy fotelu- czyli dostarczanie dziecku stymulacji jakiej samo szuka. Oczywiście nie chodzi tu o nadmierne wspieranie jego fiksacji, dostymulowywanie obszarów, które nie są rozwojowe, może być to jednak punkt zaczepienia, sposób nawiązania kontaktu z dzieckiem. Od takiej aktywności łatwiej przejść do zabawy naprzemiennej, gdzie dziecko choć na chwilę musi się zatrzymać i poczekać na swoją kolej, np. rzucanie piłki do pudełka na zmianę. W takiej zabawie o wiele łatwiej przedłużyć czas oczekiwania, który nie jest tak frustrujący dla dziecka, jak może to mieć miejsce podczas zadań mniej lubianych, które nie są motywujące dla dziecka. Każde zachowanie, zabawę niepożądaną pod względem rozwojowym można przekuć na zabawę dydaktyczną, nadać jej nowy sens, by z czasem przejść do aktywności niosących ze sobą więcej pożądanych treści. Zamiana z pozoru bezproduktywnego działania w zabawę tematyczną. Np. zamiana piętrzenia klocków w budowanie domku, otwierania szuflad i szafek w zabawę w chowanie i szukanie konkretnego przedmiotu, jeżdżenie pociągiem po torach w zatrzymywanie się na stacjach, itp. Wszystkie działania terapeutyczne powinny być ukierunkowanie na bycie razem, budowanie i podtrzymywanie kontaktu i poprawnych relacji społecznych. Dlatego tak naprawdę nie jest ważne w co bawimy się z dzieckiem, ale jak to robimy. Terapia w początkowym okresie opiera się na zabawie, do której powoli i stopniowo dołącza się treści zadaniowe, edukacyjne. Praca opierać się o podobny wzór: od zabaw na dywanie stopniowo przechodzi się do zajęć stolikowych, od zabawki do obrazka i książeczki, od zainteresowania osobą do skupienia na przedmiocie. Nie należy sugerować się wiekiem dziecka i umiejętnościami, które powinien opanować na danym etapie rozwoju ale wychodzić od aktualnego stanu emocjonalnego, wiedzy o świecie i samym sobie. Nie sugerować się ty, co dziecko „powinno”, a raczej tym, co „może” na tym etapie i w tym momencie. Rozpoczęcie współpracy z sześciolatkiem od zabaw i aktywności odpowiednich dla trzylatka często może przynieść lepsze efekty niż budowanie kompetencji odpowiednich dla wieku metrykalnego, na które dziecko realnie jeszcze nie jest gotowe. Z sześcio-, czy z  dwulatkiem zawsze pracę trzeba rozpocząć od ustalenia widocznych i zrozumiałych ram- dziecko musi wiedzieć po co przychodzi na zajęcia, jaki przebieg będą miały, musi wiedzieć kiedy się zaczynają i jak się kończą. Taka wiedza daje dziecku poczucie bezpieczeństwa i zachęca je do jakiejkolwiek aktywności. Można stworzyć wspólnie plan zajęć –rysunkowy, ze zdjęciami, wskazując kolejne gry ustawione w rządku, itp. W ten sposób dziecko wie, co je czeka, jest uprzedzone i poinformowane o przebiegu zajęć i dzięki temu powinno być spokojniejsze, bo przygotowane na to, co ma nastąpić. Jeśli widzi w namacalny sposób to ile zadań jeszcze jest przed nim, słyszy pożegnalną piosenkę, czy zabawę, która zawsze kończy zajęcia, to czuje się bezpiecznie, wie, że zaraz wróci do domu. Dobrym pomysłem jest również ukrycie wszystkich pomocy do danych zajęć w dużym „magicznym pudełku”, gdzie zawsze schowane są tylko „ciekawe” i „niezwykłe” przedmioty, czyli takie, które poprzez wzbudzenie zainteresowania dziecka skłaniają je do wspólnej aktywności. Każdy sposób na przykucie uwagi dziecka, które zwykle pozostaje bierne lub wycofane z kontaktu jest dobry, ponieważ od nawiązania kontaktu można przejść do budowania więzi, a tym samym do rozwijania kompetencji społecznych i komunikacyjnych- najważniejszego celu terapii dzieci z autyzmem.

Jeśli napotkaliście Państwo na podobny problem i chcielibyście uzyskać indywidualną poradę ekspercką - zachęcamy do zadawania pytań.

Agnieszka Śladowska

Logopeda i filolog polski, absolwentka Uniwersytet...