Rozpoczynając terapię logopedyczną nowego dziecka zawsze warto sprawdzić słuch fonemowy, w jaki sposób dziecko oddycha w czasie mowy i spoczynku, w jaki sposób połyka oraz jaki jest stan jego wędzidełka oraz ruchomości narządów artykulacyjnych. W ten sposób można już na wstępie określić trudności, które mogą być podstawą dla występującej u dziecka wady wymowy. W każdym przypadku dziecka z trudnościami artykulacyjnymi w pierwszej kolejności, niezależnie od wieku dziecka, proponuję wykonywać ćwiczenia usprawniające motorykę narządów artykulacyjnych, w szczególności języka. Ważne, by dziecko w prawidłowy sposób pionizowało język- przyklejając nie tylko apex, ale całą przednią część języka do podniebienia twardego tuż za górnymi siekaczami, a także by utrzymywało prawidłową pozycję spoczynkową języka, a co za tym idzie posiadało umiejętność dojrzałego sposobu połykania. Do tego można włączyć ćwiczenia oddechowe, by wypracować prawidłowy sposób kierowania wydychanym powietrzem – wdech nosem, wydech ustami w czasie mówienia, oddychanie nosem w czasie spoczynku. Powyższe kroki powinny przygotować dziecko do pracy nad uzyskaniem konkretnych dźwięków.

W pewnym wieku, czyli do ok. 3 lub nawet 4 roku życia seplenienie proste jest i zmiękczanie głosek syczących i szumiących znajduje się w obrębie normy rozwojowej. Jednak w późniejszym wieku taki sposób mówienia jest uznawany za wadę. Przyjmuje się, że dopiero dziecko w wieku ok. 6 lat powinno realizować prawidłowo wszystkie głoski, w tym szumiące. Jeśli jednak dziecko jest już starsze (4, 5 lat) i jego narządy artykulacyjne są wystarczająco sprawne, można przystąpić do wywoływania głosek szeregu szumiącego. Działanie takie jest tym bardziej wskazane, jeżeli u dziecka dodatkowo występuje seplenienie międzyzębowe.

We wskazanym przykładzie, gdzie dziecko zastępuje szereg szumiący ciszącym, a [l] zamienia na głoskę [j] proponuję rozpocząć pracę od wywołania głoski [l], która jest podstawą dla późniejszego uzyskania głosek [sz], [cz], [ż], [dż]. Pionizację języka można uzyskać za pomocą ćwiczeń takich jak, np.: kląskanie, mlaskanie, utrzymywanie czubka języka przy górnych siekaczach, zlizywanie dżemu z wałka dziąsłowego czubkiem języka, odklejanie opłatka umieszczonego tuż za wałkiem dziąsłowym oraz wykonywanie tych ćwiczeń przednią częścią języka, utrzymywanie wiórków czekolady lub małego cukierka pudrowego do rozpuszczenia przy górnych siekaczach za pomocą przedniej części języka, itp. Następnie, jeżeli dziecko utrzymuje język w odpowiedniej pozycji „na sucho”, można przejść do wywoływania głoski w izolacji, dalej w sylabach otwartych, zamkniętych, w logotomach i w wyrazach. Jeśli głoska będzie już dobrze zautomatyzowana w mowie czynnej można przejść do wywoływania głosek szeregu szumiącego, rozpoczynając od głoski [cz] lub [sz]- w zależności od preferencji i możliwości dziecka.

W drugim przypadku, gdy dziecko dokonuje nadmiernego udźwięcznienia wyrazów warto się zastanowić, czy jest to stan, który utrzymuje się przez dłuższy czas, czy może jest on spowodowany niedawnym wprowadzeniem głoski dźwięcznej [ż]. W drugim przypadku, kiedy dziecko dopiero nabyło nową umiejętność i jeszcze nie jest ona w pełni zautomatyzowana, nie ma świadomości, w którym momencie, w jakich miejscach należy ją stosować. Dzieci, które nauczyły się jakiejś umiejętności artykulacyjnej często nadmiernie wykorzystują ją w sytuacjach, w których jest to zbędne, ponieważ brakuje im jeszcze świadomości jej występowania, obycia się z nią i osłuchania. W takiej sytuacji po jakimś czasie artykulacja powinna wrócić do normy w czasie prowadzenia ćwiczeń utrwalających wykorzystanie głoski [ż] oraz różnicowania jej z innymi głoskami szumiącymi. Jeżeli natomiast udźwięcznianie jest stałą cechą mowy dziecka, należy wprowadzić do terapii ćwiczenia słuchowe, opierające się głównie na różnicowaniu dźwięków, w tym głosek dźwięcznych od bezdźwięcznych. Wyjaśnienie na czym polega dźwięczność głosek oraz ćwiczeniu ich artykulacji na zasadzie kontrastu. Można również skorzystać z ćwiczeń rozluźniających mięśnie krtani ale i całej obręczy barkowej, z relaksacji oraz ćwiczeń oddechowych, które pomogą w zapanowaniu nad siłą i sposobem oddychania.  

U dziecka, które zamienia głoskę [f] na [h] również warto rozpocząć terapie od ćwiczeń oddechowych oraz pionizujących język. Obydwa rodzaje ćwiczeń powodują przeniesienie masy języka do przodu, czyli oddalenie jej od obecnego nieprawidłowego miejsca artykulacji. Trzeba pokazać dziecku różnicę pomiędzy chuchaniem, co robiło do tej pory, a dmuchaniem, czego wymaga artykulacja głoski [f]. Początkowo dziecko może dmuchać na piórka, kolorowe konfetti, zdmuchiwać świeczkę, poruszyć papierową łódkę leżącą na stoliku, dmuchać do otworu butelki, by wydobyć z niej dźwięk, itp. Może to robić ze zmiennym nasileniem, raz mocno, raz delikatnie, by poczuć moc swojego oddechu. Następnie poleca się delikatne przygryzienie dolnej wargi górnymi zębami, wyszczerzenie ich jak u królika i kontynuowanie dmuchania. Jeżeli dziecko w dalszym ciągu ma trudność z przeniesieniem masy języka do przodu, poleca się wprowadzenie ćwiczeń pionizujących język, które są również niezbędne dla uzyskania innych głosek obecnych na późniejszym etapie rozwoju mowy. W chwili obecnej pomogą utrwalić nawyk utrzymywania języka z przodu jamy ustnej. Ćwicząc wywoływanie głoski [f] z użyciem dźwięku nie można polecać dziecku jej powtórzenia, ponieważ spowoduje to automatyczny powrót do artykulacji [h]. Warto mówić dziecku, że dźwięk, który powstaje podczas „dmuchania na ząbki” to nowa głoska, dopiero, gdy dziecko opanuje ją dosyć dobrze można przejść do jej poprawnego określania jako [f].

Jeśli napotkaliście Państwo na podobny problem i chcielibyście uzyskać indywidualną poradę ekspercką - zachęcamy do zadawania pytań.

Agnieszka Śladowska

Logopeda i filolog polski, absolwentka Uniwersytet...